PROGRAM X Forum Regionalnego Między Małopolską A Górnym Śląskiem, które przebiega pod hasłem: „Koleją, rzeką, drogą…: transport, komunikacja, infrastruktura transportowa Małopolski i Górnego Śląska”
19 Listopada 2026
Miejska Biblioteka Publiczna w Chrzanowie
ul. Władysława Broniewskiego 10C, 32-500 Chrzanów
9:30-10:00
Rejestracja
10:00-10:15
Powitanie
10:15-10:45
Mateusz Moczulski „Etnograficzne relacje i obrazy przemieszczania się koleją, rzeką i drogą mieszkańców Małopolski Zachodniej od XIX wieku„
Prelekcja poświęcona będzie przedstawieniu wybranych przykładów, motywów i relacji związanych z przemieszczaniem się w przestrzeni kulturowej, fizycznej i obrzędowej Zachodniej Małopolski. W spojrzeniu (klasycznie opisującego) etnografa ważna będzie wędrówka przedmiotu – np. skrzyni posagowej – od wytwórcy (skrzynie typu skawińskiego) do wyprawy panny młodej ze skrzynią np. przez Wisłę do przewiezienia skrzyni do męża do sąsiedniej wsi.
Sieć dróg, ruch i mobilność będzie próbą opowieści o tradycji, związkach i dynamice przestrzeni kulturowej.
Na podstawie materiałów terenowych zebranych dla Muzeum Małopolski Zachodniej zostanie omówiona przykładowa historia i relacja sąsiadów przez Wisłę. Zostanie przedstawiony etnograficzny przyczynek do obrazu ruchu komercyjnego i komunikacji na Wiśle nowożytnej kultury chłopskiej. Jednocześnie zostanie skrótowo zreferowana – perspektywa historyka – czyli praca np. dot. mobilności Krakowiaków pióra prof. Mateusza Wyżgi. W tym kontekście też zasygnalizowane zagadnienie podróży do pracy przemysłowej chłopskich mieszkańców ziemi chrzanowskiej czy szlaki garncarskie wiodące np. z ziemi krzeszowickiej do Wisły w literaturze regionalistów oraz impakt związany z rozwojem kolejnictwa. Związki i komunikacja z dalekim i bliskim centrum (Chrzanów, Kraków) poprzez pojedyncze przykłady mobilności z materiałów terenowych – dot. obrzędowości, współzawodnictwa w tradycyjnym szopkarstwie, czy zbieraniu podań i legend (Piotr Jaworek, profesor z Płazy).
10:45-11:15
Aleksander Babiński „Wpływ kolei na rozwój urbanistyczny Oświęcimia w okresie galicyjskim”
Oświęcim, miasto, które w XIX wieku przekształciło się z niewielkiego miasteczka w węzeł kolejowy, łącząc je z takimi miastami jak Wiedeń, Bohumin (Oderberg), Kraków, Lwów, Wrocław czy Berlin. Początek drogi ku rozwojowi był jednak trudny. W ostatnich latach przynależności miasta do Rzeczpospolitej, dzielił los innych miast i miasteczek koronnych, który zapisał się ich powolnym upadkiem. Impuls do rozwoju Oświęcimia dało dopiero dotarcie tutaj kolei. Wybudowany na terenie Brzezinki i Babic dworzec kolejowy doprowadził do rozwoju miasta w kierunku zachodnim, a w drugiej połowie XIX wieku Oświęcim stał się ważnym węzłem kolejowym, łączącym Kolej Północną Cesarza Ferdynanda, pruską Kolej Górnośląską oraz Galicyjską Kolej Transwersalną.
11:15-11:45
Stanisław Garlicki “Jak niegdyś sól Wisłą do Oświęcimia i Chrzanowa zaciągano”
Prelekcja zwraca uwagę na zjawisko transportu soli z Wieliczki w górę Wisły od czasów staropolskich do połowy XIX w. Autor skupia się na ukazaniu roli portów i składów soli w Mętkowie i Dworach. Kanwą prelekcji są przede wszystkim archiwalne mapy z przełomu XVIII i XIX w. Niezwykłość wspomnianego transportu polegała na przewozie soli w górę rzeki, czyli pod prąd – najczęściej spotykamy się z tzw. spławem, czyli transportem w dół rzeki, zgodnie z jej biegiem. Temat składów soli oraz innych towarów nad Wisłą jest mało znany. Również technika transportu w górę rzeki jest rzadko omawiana. W przeciwieństwie do spławu, było to zaciąganie (stąd użycie tego słowa w temacie prelekcji) statków rzecznych pod prąd przez ludzi lub konie. Po przybyciu na miejsce sól była składowana w specjalnych przybrzeżnych magazynach, a następnie rozprowadzana po okolicy lub przeznaczana na eksport za granicę. Tego rodzaju transport i handel został wyeliminowany przez transport kolejowy w 2. połowie XIX w.
11:45-12:15
Przerwa kawowa
12:15-12:45
Krzysztof Brandys “170 lat kolei w Chrzanowie – i co nam dziś z tego?”
W 1856 roku poprowadzono przez Chrzanów Kolej Północną Cesarza Ferdynanda. Jej istnienie i historia do dziś przekłada się na kształt miasta i bezpośrednio koreluje z jego tkanką. To 170-letnia opowieść o tym co minęło, co materialnie pozostało jako świadectwa historii oraz co dziś daje nam położenie w śladzie dawnej „kolei wiedeńskiej”, z której korzystamy docierając między innymi na codzień do Krakowa, ale również w stronę głównego miasta monarchii austro-węgierskiej – Wiednia czy stolicy Królestwa Czech – Pragi.
12:45-13:15
Jacek Cwetler „Stacja Dziedzice”
Stacja w Dziedzicach, należąca do Uprzywilejowanej Kolei Północnej Cesarza Ferdynanda, w grudniu ubiegłego roku, obchodziła 170 lat swojej działalności Dworzec w Czechowicach-Dziedzicach, w tym roku został oddany do użytku po rewitalizacji.
W budynku dworca powstanie muzeum przemysłu i światła.
Stacja w Dziedzicach to jeden z największych węzłów kolejowych Polski południowej, skomunikowany z całą przedwojenną Europą.
Stacja stała się trampoliną do powstania wielu zakładów przemysłowych – Walcownia Metali „Dziedzice”, kopalnia „Silesia”, zapałkownia, rafineria Vacuum Oil Company, należąca do koncernu J.D. Rockefellera , Standard Oil Co. , zakłady rowerowe „Apollo” oraz wiele innych.
Warto podkreślić, że te kilkadziesiąt zakładów funkcjonowało do 1951 roku na wsiach Czechowice i Dziedzice, wtedy to dopiero nadano prawa miejskie Czechowicom.
Przez dziedzicki dworzec przewinęło się wielu cesarzy, królów, książąt i księżnych, a nawet bułgarski car, Habsburgowie z Żywca, Hochbergowie z Pszczyny, Radziwiłłowie, etc. Marszałek Francji i Anglii Ferdynand Foch na dziedzickim dworcu otrzymał buławę Marszałka Polski. Generałowie, dyplomaci sławni poeci, pisarze, kompozytorzy, śpiewacy operowi i sportowcy.
Dworzec dziedzicki witał doczesne szczątki Henryka Sienkiewicza, gen. Józefa Bema i relikwie św. Andrzeja Boboli.
Gdynia powstała z morza a Czechowice-Dziedzice z kolei żelaznych.
13:15-13:45
Robert Garstka “Stacyjka. Przeznaczenie, zmiana i architektoniczne ciekawostki”
Referat dotyczyć będzie kilku wybranych stacji kolejowych w województwie śląskim, wraz z opisem ich stanu obecnego np. zmiana ich przeznaczenia z poczekalni na informację turystyczną.
13:45 - 14:30
Lunch
14:30-15:00
Zakończenie
20 Listopada 2026
Muzeum Małopolski Zachodniej w Wygiełzowie. Małopolskie Muzeum Pożarnictwa w Alwerni
ul. Korycińskiego 6a, 32 – 566 Alwernia
10:00-10:15
Powitanie
10:15-10:45
Wiesława Jarguz „Galary z Łączan jako środek transportu Wisłą – spojrzenie historyczne”
Rys historyczny wprowadzający w budowę galarów, wątki z dziejów żeglugi z wykorzystaniem galarów, zasługi flisaka Franciszka Misi z Łączan – ewakuacja Wisłą dzieł sztuki z Zamku na Wawelu we wrześniu 1939 r., odkrycie archeologiczne galara z 2011 r., kultywowanie i upowszechnianie tradycji flisackich.
10:45-11:15
Grzegorz Orłowski „Rzeka Wisła w twórczości Tadeusza Chrzanowskiego. W 20-tą rocznicę śmierci wybitnego humanisty”
Prof. Tadeusz Chrzanowski był wybitnym historykiem sztuki i inwentaryzatorem zabytków. Miłośnikom zabytków znana jest jego praca pt. „Sztuka Ziemi Krakowskiej”, którą napisał wspólnie ze swoim przyjacielem dr. Marianem Korneckim, znawcą architektury drewnianej i współtwórcą skansenu w Wygiełzowie. Chrzanowski interesował się też problematyką dziejów transportu wiślanego, który przyczynił się do rozkwitu wielu ośrodków położonych nad tą „królową rzek polskich”, w tym obu stolic: Krakowa i Warszawy. W swoim zbiorze esejów pt. „Żywe i martwe granice” (1974) zawarł obszerny rozdział poświęcony Wiśle, napisany oryginalnym, wręcz eksperymentalnym językiem. Rozdział ten był literackim nawiązaniem do staropolskiego utworu Sebastiana Fabiana Klonowica pt. „Flis, to jest Spuszczanie statków Wisłą i inszymi rzekami do niej przypadającymi” (1595).
11:15-11:45
Norbert Karaś „Komunikacja autobusowa w powiatach: olkuskim i będzińskim do 1945 r.”
Chciałbym przedstawić komunikację autobusową na terenie powiatów: olkuskiego i będzińskiego do 1945 r. Omówić przedsiębiorstwa ją wykonujące, realia pracy kierowcy i rozkłady jazdy, wspomnieć o ówczesnej sieci drogowej i autobusach jakie kursowały na naszych drogach. Omówić oznakowania autobusów z tamtych lat. Inna była rzeczywistość komunikacyjna w II RP, a inna w czasie II wojny światowej, gdzie interesujący nas teren podzielony był pomiędzy III Rzeszę, a Generalne Gubernatorstwo. Odnośnie części zagadnień wykorzystam mój artykuł z ostatniego nr-u „Ilcusian”, w których omawiałam te zagadnienia w powiecie olkuskim.
11:45-12:15
Przerwa kawowa
12:15-12:45
Jacek Sypień „Wsiąść do pociągu. Rola komunikacji kolejowej w rozwoju turystyki na ziemi olkuskiej do 1939 roku”
W 1885 r. przez ziemię olkuską została przeprowadzona pierwsza linia kolejowa, czyli Droga Żelazna Iwangorodzko-Dąbrowska. Zapoczątkowało to rozwój gospodarczy powiatu olkuskiego, ale także ułatwiło dostęp turystów do atrakcji znajdujących się na jego terenie. Dzięki połączeniu kolejowemu poprawił się dojazd do popularnego uzdrowiska w Ojcowie. Polskie Towarzystwo Krajoznawcze, które miało lokalne oddziały m.in. w Częstochowie (1908), Zawierciu (1910), czy Olkuszu (1911) zajęło się obsługą ruchu turystycznego organizując wycieczki uwzględniające połączenia kolejowe. W okresie międzywojennym dzięki linii kolejowej ziemia olkuska stała się popularnym miejscem wyjazdów zorganizowanych, głównie mieszkańców Zagłębia. Ich organizatorami było PTK, ale także ZHP oraz organizacje społeczne i związki zawodowe. Zaczęto wydawać przewodniki turystyczne po ziemi olkuskiej. W tym okresie wsie powiatu olkuskiego położone w pobliżu linii kolejowej stały się miejscem indywidulanych przyjazdów rodzin „letników”, głównie mieszkańców Zagłębia. Zaczęły powstawać osady letniskowe, np. Bukowno. Powstawały hotele, pensjonaty i prywatne kwatery. W 1930 r. został wyznakowany pierwszy pieszy szlak turystyczny na Jurze, który prowadził przez Ojców i Pieskową Skałę. W 1934 r. w pobliżu stacji kolejowej Rabsztyn powstało prewentorium dla dzieci chorych na gruźlicę. Czynnikiem, który sprzyjał rozwojowi turystyki były tańsze bilety taryfowe do stacji kolejowych w powiecie olkuskim wprowadzone przez PKP.
12:45-13:15
Ariel Ciechański „Transport piwa koleją w okresie międzywojennym na terenie dyrekcji krakowskiej oraz katowickiej PKP”
Problematyka transportu piwa koleją w Małopolsce i na Śląsku nie doczekała się do tej pory szerszych opracowań, zaś nawet w monografiach poszczególnych browarów (np. w Tychach) ledwie ją sygnalizowano. Skutkiem tego jest zauważalna znacząca luka badawcza, co szczególnie zaskakuje, gdyż dla zakładów piwowarskich obu tych regionów zachowano nad wyraz bogatą spuściznę archiwalną. Ponadto dostępne są bardzo szczegółowe dane statystyczne PKP dla II RP obejmujące informacje o stacjach nadania i przeznaczenia piwa przewożonego po polskiej sieci kolejowej. Choć nie był to ładunek bardzo istotny z punktu widzenia masowych przewozów PKP, to jego dystrybucja za pomocą wagonów (zwłaszcza własnych przedsiębiorstw) charakteryzowała się zdecydowanie interesującymi właściwościami przestrzennymi, a same procesy współcześnie zwane logistycznymi warte są także szerszego przybliżenia. Szczególną rolę miały tu Małopolska i Śląsk – to tu w dwudziestoleciu międzywojennym znajdowały się aż trzy z tzw. Wielkiej Piątki browarów. Bardzo istotną rolę pełniły tu zwłaszcza Okocim i Żywiec dysponujące własnym parkiem wagonowym i bocznicami oraz nadające w skali roku po kilkadziesiąt tysięcy ton piwa. Interesującym przykładem jest też sytuacja obu browarów tyskich doświadczających spektakularnego ekspedycji złocistego trunku w przedmiotowym okresie. W rozważaniach o obu regionach też nie można pominąć roli mniejszych zakładów piwowarskich z Cieszyna, Bielska, Tarnowa czy Tenczynka.
13:15-13:30
Beata Szandor, Anna Łydka Prezentacja wydawnictwa regionalnego „Ilcusiana”
13:30-14:00
Zwiedzanie Małopolskiego Muzeum Pożarnictwa w Alwerni
14:00-14:45
Lunch
14:45-15:00
Zakończenie
ORGANIZATORZY
